Nga Zenel Çeliku
Tirana po përjeton ditë të tensionuara, me protesta që gjatë dy ditëve të fundit janë shoqëruar me përplasje të forta mes demonstruesve dhe policisë. Ndonëse protestat zhvillohen kryesisht në emër të studentëve, pjesëmarrja është shumë më e gjerë. Në rrugë kanë dalë qytetarë të moshave dhe shtresave të ndryshme, të bashkuar nga pakënaqësi që shkojnë përtej problemeve të arsimit.
Megjithatë, le të ndalemi fillimisht te studentët, pasi shqetësimet e tyre janë një pjesë e rëndësishme e asaj që po ndodh sot në kryeqytet.
Nëse e shohim situatën nga këndvështrimi politik, kushtetues dhe institucional, lind natyrshëm një pyetje: A duhet kryeministri Edi Rama të japë dorëheqjen? Çfarë pasojash do të kishte largimi i tij dhe cilat rrethana mund ta çonin drejt një vendimi të tillë?
Duhet sqaruar që në fillim se tensionet politike, protestat dhe përplasjet në rrugë nuk e detyrojnë automatikisht një kryeministër të largohet nga detyra. Por kjo nuk do të thotë se Edi Rama mund t’u shmanget përgjegjësive për situatën e krijuar. Dorëheqja është një vendim politik, ndërsa largimi nga pushteti mund të vijë edhe përmes mekanizmave që parashikon Kushtetuta.
Pas 32 vjetësh në gazetari, duke ndjekur zhvillimet politike në Shqipëri dhe raportimet e mediave të huaja, nuk mund të mos shtroj një pyetje tjetër: Çfarë po ndodh në Tiranë dhe pse tensionet kanë arritur në një shkallë që të sjell ndër mend ngjarjet e vitit 1998, ndonëse rrethanat politike janë të ndryshme?
Associated Press ka raportuar për përplasje të forta mes protestuesve dhe policisë, ndërsa Reuters e ka lidhur mobilizimin e studentëve dhe qytetarëve me pakënaqësitë për arsimin, korrupsionin dhe mundësitë e punësimit. Kërkesa për dorëheqjen e kryeministrit është bërë pjesë e protestave, duke u ndërthurur me shqetësime të tjera sociale dhe ekonomike.
Për ta kuptuar më mirë situatën, mendoj se duhet të ndalemi në tri çështje kryesore.
E para është pakënaqësia sociale. Studentët kërkojnë arsim më të mirë, kushte më të përshtatshme në universitete dhe më shumë mundësi për të ardhmen. Këtyre kërkesave u shtohen shqetësimet e qytetarëve për nivelin e jetesës dhe perspektivën ekonomike.
E dyta është kriza e besimit politik. Një pjesë e protestuesve nuk kërkon më vetëm zgjidhjen e problemeve të veçanta, por përgjegjësi politike nga qeveria dhe largimin e kryeministrit.
E treta është mundësia e një krize institucionale. Kjo do të merrte përmasa më serioze nëse pakënaqësia qytetare do të shoqërohej me humbjen e mbështetjes parlamentare, përçarje brenda shumicës qeverisëse ose probleme të rënda në funksionimin e institucioneve.
Këto tri çështje lidhen me njëra-tjetrën, por nuk janë e njëjta gjë. Një protestë e fuqishme, edhe kur shoqërohet me dhunë, mund të tregojë tensione të thella në shoqëri. Megjithatë, vetëm nga pamjet e rrugës nuk mund të përcaktohet se sa e përhapur është pakënaqësia në të gjithë vendin apo nëse shumica parlamentare po humbet qëndrueshmërinë e saj.
Dhe këtu i rikthehemi pyetjes kryesore: A mund të japë dorëheqjen Edi Rama?
Në gjykimin tim, po. Madje, mendoj se dorëheqja do të ishte një akt përgjegjësie politike që mund të ndihmonte në uljen e tensioneve. Një kryeministër nuk ka pse të presë përfundimin e mandatit ose rrëzimin me mocion mosbesimi për të marrë një vendim të tillë.
Por cilat janë rrugët që mund të çojnë në largimin e tij?
Rruga e parë është dorëheqja vullnetare. Rama mund të vendosë të largohet për arsye politike, institucionale ose për t’i hapur rrugë zgjidhjes së krizës. Kjo është mënyra më e drejtpërdrejtë, por varet tërësisht nga vullneti i tij.
Rruga e dytë është largimi përmes Kuvendit. Neni 105 i Kushtetutës parashikon që një e pesta e deputetëve mund të paraqesë një mocion mosbesimi ndaj kryeministrit, duke propozuar një kandidat tjetër për këtë post. Mocioni mund të miratohet vetëm nëse kandidati i ri merr votat e më shumë se gjysmës së të gjithë deputetëve.
Rruga e tretë është dorëheqja nën trysninë e vazhdueshme politike. Protestat, humbja e mbështetjes brenda Partisë Socialiste, largimi i aleatëve apo rritja e kostos politike të qëndrimit në pushtet mund ta shtyjnë një kryeministër ta shqyrtojë seriozisht largimin.
Ky është një skenar politik dhe jo një detyrim ligjor. Megjithatë, historia politike tregon se një qeveri mund ta ketë ende shumicën parlamentare dhe, njëkohësisht, të përballet me një krizë të rëndë besimi në shoqëri.
Nga ana tjetër, nenet 104–106 të Kushtetutës përcaktojnë mekanizmat e besimit dhe mosbesimit parlamentar, si dhe vazhdimësinë e qeverisjes deri në formimin e qeverisë pasardhëse. Kjo do të thotë se largimi i një kryeministri nuk e lë automatikisht vendin pa institucione. Por as dorëheqja nuk sjell vetvetiu zgjedhje të parakohshme, të cilat duhet të zhvillohen sipas procedurave kushtetuese.
Atëherë, a ndodhet Edi Rama përpara një pike kthese?
Sipas raportimeve të Tirana Times, mobilizimi qytetar nuk ka nisur vetëm në dy ditët e fundit. Protestat janë zgjeruar gradualisht, duke përfshirë studentë, nxënës të shkollave të mesme dhe qytetarë të grupmoshave të ndryshme. Pakënaqësitë lidhen me korrupsionin, kushtet e jetesës, arsimin dhe mënyrën se si qeveriset vendi.
Në këto rrethana, Rama mund të vendosë të largohet në çdo moment. Ai nuk është i detyruar të presë një mocion mosbesimi. Por nëse do ta marrë një vendim të tillë, kjo do të varet nga mënyra se si presioni i rrugës do të ndikojë në zhvillimet politike dhe në mbështetjen që ai gëzon brenda shumicës qeverisëse.
Për këtë arsye, rëndësi ka jo vetëm numri i protestuesve, por edhe shtrirja dhe vazhdimësia e protestave.
A do të mbeten ato të përqendruara në Tiranë, apo do të përhapen edhe në qytete të tjera? A do t’u bashkohen kategori të tjera shoqërore? A do të vazhdojnë studentët të jenë në qendër të mobilizimit, apo kërkesat politike do të marrin përparësi ndaj atyre sociale?
Po aq i rëndësishëm është qëndrimi i Partisë Socialiste. A do të vazhdojë shumica parlamentare ta mbështesë pa rezerva kryeministrin, apo do të shfaqen kundërshtime edhe brenda saj? A do të ketë deputetë ose ministra që do të kërkojnë një mënyrë tjetër për zgjidhjen e situatës?
Përgjigjet e këtyre pyetjeve do të tregojnë nëse kemi të bëjmë me një valë të fortë protestash apo me një krizë politike që mund të ndryshojë drejtimin e qeverisjes.
Sipas meje, Edi Rama nuk duhet të presë që tensionet të thellohen më tej. Një vendim për dorëheqje nuk do të ishte domosdoshmërisht shenjë dobësie, por mund të ishte një akt përgjegjësie përballë një situate që kërkon zgjidhje politike.
Përfundimisht, qëndrimi im është i qartë: Edi Rama duhet të japë dorëheqjen dhe t’i hapë rrugën një zgjidhjeje politike që, nëse plotësohen kushtet kushtetuese, mund ta çojë vendin në zgjedhje të parakohshme.
Në një demokraci, pushteti nuk është pronë e askujt. Ai buron nga besimi i qytetarëve dhe duhet të ushtrohet me përgjegjësi ndaj tyre.
Rreth autorit
