
Nga Zenel Çeliku
Bashkimi Evropian po përgatitet për një raund të ri zgjerimi. Por, përpara se të pranojë anëtarë të rinj, Brukseli duhet t’i përgjigjet një pyetjeje: si mund të bëhet Unioni më i madh pa e vështirësuar vendimmarrjen dhe pa dobësuar mbrojtjen e vlerave të tij?
Më 6 tetor, Komisioni Evropian paraqiti një paketë rishikimesh për politikat e BE-së përpara zgjerimit. Ajo trajton mënyrën e funksionimit të institucioneve, buxhetin, sundimin e ligjit dhe mundësitë për integrimin gradual të vendeve kandidate. Komisioni vlerëson se përgatitjet mund të bëhen brenda kuadrit ekzistues të traktateve dhe përmes marrëveshjeve të ardhshme të anëtarësimit.
Propozimet nuk janë vendim për anëtarësimin e ndonjë vendi dhe as garanci për një afat të caktuar. Ato ngrenë çështje që do të negociohen mes institucioneve të BE-së dhe shteteve anëtare, ndërsa përparimi i vendeve kandidate do të vazhdojë të varet nga reformat e tyre.
Vendimmarrje më e shpejtë, me kufij të përcaktuar
Komisioni po kërkon përdorim më të gjerë të votimit me shumicë të kualifikuar në fusha të caktuara ku sot kërkohet unanimitet, përfshirë sanksionet, luftën kundër mashtrimit me taksat dhe disa masa fiskale në sektorin e energjisë. Për këtë mund të përdoren klauzolat kalimtare që parashikohen në traktatet e BE-së.
Në procesin e zgjerimit, Komisioni sugjeron shumicën e kualifikuar për hapjen e grupkapitujve dhe për vendime të ndërmjetme në negociata. Kjo mund ta bëjë procesin më dinamik, por nuk nënkupton se çdo vendim i BE-së apo vetë anëtarësimi do të kalojë automatikisht në këtë mënyrë votimi.
Ndryshimet synojnë të ulin rrezikun që një mosmarrëveshje e vetme të bllokojë hapa të rëndësishëm. Megjithatë, çdo zgjerim i shumicës së kualifikuar do të kërkojë dakordësinë e shteteve anëtare dhe masa që marrin parasysh interesat e tyre thelbësore.
Garanci më të forta për sundimin e ligjit
Një pjesë qendrore e paketës lidhet me garancitë që vendet e reja të vazhdojnë t’i zbatojnë reformat edhe pas anëtarësimit. Komisioni propozon zgjatjen e periudhës gjatë së cilës mund të aktivizohen garanci sektoriale, ndër të tjera për ekonominë, tregun e brendshëm dhe drejtësinë e çështjet e brendshme.
Propozohet gjithashtu një mekanizëm institucional për rastet e shkeljeve të rënda të vlerave themelore të BE-së dhe të parimit të bashkëpunimit të sinqertë. Në rastet më serioze, masat mund të përfshijnë pezullimin e të drejtës së votës në Këshill. Komisioni kërkon që procedurat e nenit 7 të trajtohen më efektivisht, përfshirë shqyrtimin e afateve kohore.
Komisioni nuk propozon një kategori të përhershme anëtarësh me më pak të drejta. Sipas paketës, garancitë duhet të jenë të përkohshme, të synuara, të kthyeshme dhe t’i nënshtrohen rishikimit të rregullt. Për një periudhë të kufizuar, një shtet i ri anëtar mund të angazhohet gjithashtu të mos bllokojë vendime për zgjerime të ardhshme apo çështje të lidhura me mosmarrëveshje dypalëshe.
Edhe financimi për vendet kandidate do të mbetet i lidhur me përparimin e reformave dhe me kontrollin e fondeve. Komisioni parashikon që mbështetja të mund të ulet ose të pezullohet kur kushtet nuk përmbushen. Për shtetet e ardhshme anëtare, garancitë e propozuara synojnë të parandalojnë regresin në fusha kyçe pas anëtarësimit.
Integrim gradual përpara anëtarësimit
Komisioni kërkon që vendet kandidate të mund të përfshihen më herët në disa politika dhe programe të BE-së, përfshirë fusha strategjike si energjia, transporti, teknologjia digjitale dhe mbrojtja. Qasja do të kushtëzohet nga përgatitja e vendit dhe përparimi i reformave, si dhe mund të tërhiqet nëse kushtet nuk mbahen.
Integrimi gradual nuk synon të zëvendësojë anëtarësimin e plotë. Ai mund të ndihmojë administratat të përshtaten, t’u sjellë përfitime konkrete qytetarëve dhe bizneseve dhe të krijojë më shumë besim mes vendeve kandidate dhe Unionit.
Për vendet e rajonit që ndodhen në faza të ndryshme të procesit, përfshirja graduale mund të ofrojë hapa të ndërmjetëm. Por ritmi dhe përfitimet do të varen nga gatishmëria e secilit vend dhe nga përmbushja e kritereve të anëtarësimit.
Udhërrëfyes për Shqipërinë dhe kandidatët e tjerë
Komisioni ka njoftuar se në paketën e zgjerimit për vitin 2026 do të paraqesë udhërrëfyes orientues për Malin e Zi, Shqipërinë, Moldavinë dhe Ukrainën, nëse këto vende ruajnë ritmin e reformave. Sipas kalendarit zyrtar të Komisionit, paketa pritet të publikohet më 4 nëntor.
Udhërrëfyesit pritet të përcaktojnë prioritetet dhe hapat e ardhshëm në negociata. Ata mund t’u japin qeverive kandidate dhe shteteve anëtare një pamje më të qartë të punës që mbetet, por nuk përbëjnë garanci për anëtarësim në një datë të caktuar.
Në vlerësimin tim, tensionet politike dhe protestat në disa vende kandidate mund ta kenë shtyrë Brukselin të tregohet më i kujdesshëm me afatet. Megjithatë, Komisioni nuk e ka lidhur publikisht këtë paketë me protestat, ndaj kjo mbetet një mundësi dhe jo një përfundim i konfirmuar.
Dhjetori, provë për zgjerimin
Samiti i dhjetorit pritet të tregojë sa të gatshme janë shtetet anëtare për t’i kthyer propozimet në hapa konkretë. A do të bien dakord për vendimmarrje më të shpejtë në fusha të caktuara? A do të mbështesin garanci më të forta për sundimin e ligjit dhe integrim gradual për kandidatët?
Për Shqipërinë dhe vendet e tjera kandidate, përgjigjet kanë rëndësi të drejtpërdrejtë. Zgjerimi nuk varet vetëm nga reformat që ato duhet të kryejnë; ai kërkon edhe një Bashkim Evropian të gatshëm të përgatitet dhe të ndryshojë mënyrën si funksionon.