Nga Zenel Çeliku
Ditët e fundit është hapur një debat ndërmjet Kuvendit të Shqipërisë dhe Gjykatës Kushtetuese, ky është paradoksi institucional i radhës në Shqipëri. I këshilluar me ekspertë të fushës, po nënvizoj si duhet të funksionojnë kompetencat ligjore dhe kushtetuese në Shqipëri. Kështu, unë po përqendrohem në një analizë kritike mbi balancën e pushteteve në Shqipëri.
Kuadri Kushtetues qartë thotë, sipas Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, se Shqipëria është një shtet demokratik dhe parlamentar, i ndarë në tre pushtete:
- Ligjvënës, që është Kuvendi,
- Ekzekutiv, që është Qeveria,
- Gjyqësor, që janë Gjykatat.
Parimi i ndarjes dhe balancës së pushteteve është themeli i funksionimit demokratik të shtetit. Gjykata Kushtetuese, sipas nenit 124 të Kushtetutës, është institucioni më i lartë që garanton respektimin e Kushtetutës dhe zbatimin e saj në raport me aktet dhe veprimet e organeve të tjera shtetërore, përfshirë edhe Kuvendin. Atëherë lind pyetja: Kush është roli dhe kompetencat e Gjykatës Kushtetuese?
Gjykata Kushtetuese nuk është një “superorgan” mbi Kuvendin, por një mekanizëm kontrolli kushtetues me funksione specifike – kjo është shumë e qartë. Vijojmë tek kompetencat dhe kontrolli i kushtetutshmërisë së ligjeve dhe vendimeve të Kuvendit (neni 131). Është e qartë: zgjidhja e mosmarrëveshjeve ndërmjet organeve kushtetuese, përfshirë ato që kanë të bëjnë me kompetencat; interpretimi i Kushtetutës kur ka paqartësi ose konflikte normash; shfuqizimi i akteve të Kuvendit nëse ato bien ndesh me Kushtetutën. Kjo është detyra dhe kompetenca e Gjykatës Kushtetuese.
Në këto rrethana ndalem tek perceptimi se Gjykata po “i merr kompetencat” Kuvendit. Ky perceptim zakonisht lind kur Gjykata Kushtetuese shfuqizon ose pezullon vendime të Kuvendit, sidomos në çështje me ngarkesë të lartë politike si emërimi/shkarkimi i funksionarëve të lartë (president, anëtarë të institucioneve të pavarura). Gjykata Kushtetuese ka rol të lartë vendimmarrje për ligje që lidhen me të drejtat themelore dhe nisma për ndryshime ligjore që kanë ndikim në ekuilibrin institucional. Në rastet të tilla, Gjykata nuk i merr kompetencat Kuvendit, por ushtron rolin e saj të kontrollit, për të siguruar që Kuvendi nuk e tejkalon apo keqpërdor pushtetin ligjvënës.
Kush janë rreziqet e keqkuptimit se Gjykata Kushtetuese po politizohet? Nëse vendimet e Gjykatës Kushtetuese interpretohen si ndërhyrje në kompetencat e Kuvendit, lind rreziku që të kontestohet legjitimiteti i gjykatës, duke dobësuar shtetin e së drejtës. Është rrezik eventual që Gjykata Kushtetuese po përdoret si armë politike nga palët që humbin betejat ligjore në këtë institucion. Duhet ligjërisht që të kufizohet hapësira e kontrollit kushtetues, duke favorizuar dominimin e shumicës parlamentare.
Shumë e rëndësishme është balanca dhe kontrolli demokratik i Gjykatës Kushtetuese. Në një sistem demokratik, Gjykata Kushtetuese nuk është më e fuqishme se Kuvendi, por ka një funksion të ndryshëm që të ruajë Kushtetutën si norma më e lartë juridike. Kur një ligj apo vendim i Kuvendit shfuqizohet nga gjykata, kjo është një ndërhyrje e ligjshme dhe e nevojshme për të mbrojtur parimet kushtetuese – nuk është një uzurpim i pushtetit të Kuvendit.
Në përfundim, sipas ekspertit X në fjalë, lypet një balancë e nevojshme ligjore, por jo konflikt kompetencash. Theksojmë se Gjykata Kushtetuese nuk i merr kompetencat Kuvendit të Shqipërisë, por siguron që Kuvendi të mos tejkalojë kufijtë kushtetues të pushtetit të tij. Ky është thelbi i një demokracie funksionale: pushtetet kontrollojnë njëri-tjetrin për të mbrojtur të drejtat e qytetarëve dhe rendin kushtetues.
